https://www.pmkt.ir/ پژوهشنامه معارف کلامی تفسیری fa daily 1 Fri, 10 Oct 2025 00:00:00 +0330 Fri, 10 Oct 2025 00:00:00 +0330 https://www.pmkt.ir/article_231811.html چیستی ماهیت قرآن و جایگاه پیامبراکرم (ص) در فرایند وحی مورد گفتگوی جدّی دین‎پژوهان در عصر حاضر است. در این میان، دکتر سروش، چند خوانش و تفسیر متفاوت از حقیقت وحی ارائه داده است. وی در یکی از این خوانش‏ها، وحی را نه کلام الهی، بلکه «کلام محمدی» می‌داند و برای تبیین این دیدگاه، به تمثیل نزول باران استناد می‌کند تا نشان دهد که یک پدیده می‌تواند هم‌زمان دارای تبیین‌های الهی و طبیعی باشد و از این رهگذر، بر جنبه نقش بشری در فرایند تولید قرآن تأکید ورزیده و سرانجام، این بیان را دلیل بر کلام محمدی بودن قرآن بشمارد. پژوهش حاضر، بر اساس روش تحلیل انتقادی، ضمن بررسی دقیق استدلال سروش و تبیین ساختار منطقی آن، به نقد آن از دو منظر روش‌شناختی و محتوایی پرداخته است. بر پایه این پژوهش، تمثیل باران، نه تنها نظریه «کلام محمد» بودن قرآن را تقویت نمی‌کند، بلکه با تأکید بر نقش «قابلی» پیامبر(ص)، در تضاد با آن قرار می‌گیرد و بر جنبه الهی و فراتجربی وحی قرآنی صحه می‌گذارد. https://www.pmkt.ir/article_231810.html اعجاز از مسائلی است که از دیرباز مورد بحث و توجه فلاسفه، متکلمان و حتی دانشمندان علوم طبیعی در جهان بوده است. در جهان اسلام می­توان به دو مدل هستی­شناسی ظاهرگرایانه اشاعره و مدل هستی­شناسی عقل­گرایانه فلسفی اشاره کرد که مدل اول بر مبنای «تئوری عادت الهی» و مدل دوم بر مبنای «اصول عقلانی حِکمی» تحلیل خاصی از معجزه ارائه نموده­اند. در مغرب­زمین از قرن هفدهم به بعد با مدل­های مختلفی از هستی­شناسی­های علمی مواجه هستیم که مورد توجه فلاسفه و متکلمان اسلامی و غربی بوده است و شاهدیم که این اندیشمندان تلاش کرده­اند موضع خود را در خصوص دلالت­های منطقی که مدل­های مزبور از هستی­شناسی در تحلیل معجزه دارند منقح نمایند. در این مقاله در پی آن هستیم که ابتدا به روش توصیفی، مدل­های مختلف هستی­شناسی را توضیح دهیم و سپس با روش تحلیلی و تطبیقی مدل هستی­شناسی فلسفی را با مدل هستی­شناسی علم مدرن مقایسه نماییم و بررسی کنیم که میتوان بر اساس مدل هستی­شناسی مبتنی بر نظام علی و معلولی می­توان تفسیر و تحلیل معقولی از معجزه ارائه داد که لازمه آن نه نقض قوانین عقلی است و نه نقض قوانین طبیعی باشد. https://www.pmkt.ir/article_231813.html «مسئله شر» یکی از مباحثی است که فیلسوفان اسلامی به کندوکاو در آن پرداخته‌اند. هدف آنان این بوده که با نگاهی عقلانی و مستدل، شرور و رنج‌های موجود در جهان را تبیین کنند و حقیقت و ماهیت آنها را به شکلی جامع روشن نمایند. از طرفی، عدمی بودن شرور و فقدان هرگونه هستی مستقل و ذاتاً مؤثر برای آن، یکی از مهم‌ترین نظریه‌ها در حکمت متعالیه است. در این نظریه، با تفکیک وجوه مختلفِ قابل شناسایی در شرور، کوشش شده است تا حیثیتِ شر بودن به امری عدمی ارجاع داده شود و هر آنچه جنبه وجودی دارد، به‌عنوان خیر و امری مطلوب تبیین گردد. از سوی دیگر، از آنجا که خداوند به‌عنوان واجب‌الوجود، از هر جهت ـ از جمله کمالات و افعال ـ کامل است، مستلزم  این ویژگی است که جهان هستی در تمام مراتب خود حتی در سطح جسمانی و مادی نیز کامل‌ترین و بهترین نظام ممکن باشد. بر این اساس، شرور در نظام احسن جایگاهی ندارند؛ لذا تحلیل فیلسوفانی همچون هیوم و مکی از مسئله شر، غیرمعقول به نظر می‌رسد؛ زیرا این دو وجوه و حیثیات مختلف را از یکدیگر تفکیک نکرده و ابعاد گوناگون پدیده‌ای را که شر نمایان می‌کند، صرفاً در ویژگی شر بودن آن منحصر کرده‌اند. در حالی که یکی از ارکان تحلیل فلسفی، تمایز نهادن و درنیامیختنِ حیثیات گوناگون با یکدیگر است.  در این پژوهش، با روش توصیفی–تحلیلی، شبهات هیوم و جی. ال. مکی در مسئله شر طبق نظریه ملاصدرا در عدمی بودن شرور پاسخ داده شده و تبیین گردیده است. https://www.pmkt.ir/article_231814.html آشنایی با پیامبر اکرم (ص) و شناخت ایشان همواره از موضوعات مورد توجه شرق‌شناسان بوده است و مراجعه به آثار مختلف مستشرقان این امر را تأیید می‌کند. یکی از آثار تألیف‌شده توسط شرق‌شناسان که به بررسی شخصیت پیامبر اکرم (ص) پرداخته، کتاب «قرآن: یک دانشنامه» به سرویراستاری «الیور لیمن» است. «جیمز بورلی»، نویسنده مدخل «محمد (ص)» در این اثر، کوشیده است از زوایای مختلف به بیان ویژگی‌های خاتم‌الانبیا بپردازد؛ اما عدم توجه کافی وی به تمامی آیات قرآن موجب شده تصویر نادرستی از آن حضرت ارائه دهد. وی در بخش «محمد (ص) در قرآن» ادعا می‌کند که عصمت پیامبر اسلام (ص) از طریق آیات قرآن قابل استناد نیست و برای اثبات ادعای خود به برخی آیات استناد می‌کند. این مقاله که با روش کتابخانه‌ای نگاشته شده، در پی پاسخ به این ادعا است. بررسی آیات قرآنی مربوط به عصمت انبیا نشان می‌دهد که نه تنها آیات قرآن به طور کلی بر عصمت آن حضرت دلالت دارند، بلکه می‌توان به آیاتی استناد کرد که هرگونه خطا و اشتباه را حتی از اعضای بدن ایشان نیز نفی می‌کنند. https://www.pmkt.ir/article_231904.html سوره مبارکه تکاثر، از سوره‌های نازل‌شده در صدر اسلام است که به دلیل تأکیدات تربیتی و هشدارهای قوی درباره عذاب آخرت، اهمیت ویژه‌ای دارد. این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه‌ای و تطبیقی، به بررسی و تحلیل نظرات دو مفسر برجسته اسلامی، علامه طباطبایی و ابن عاشور، پیرامون مفاهیم اصلی این سوره پرداخته است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هر دو مفسر بر اصل کلی هشدارها و قطعی‌بودن وقوع عذاب در آخرت اتفاق‌نظر دارند؛ اما تفاوت‌های مهمی در دیدگاه آنها درباره «زمان مشاهده آتش جهنم» وجود دارد. علامه طباطبایی با رویکردی عرفانی-فلسفی، احتمال مشاهده جهنم در همین دنیا را مطرح می‌کند، در حالی که ابن عاشور این مشاهده را محدود به جهان پس از مرگ می‌داند. علاوه بر این، تفاوت‌هایی نیز در برداشت دو مفسر درباره «اهمیت زیارت قبور» مشاهده می‌شود. مطالعه تطبیقی تفاسیر «المیزان» و «التحریر و التنویر» نشان می‌دهد که این اختلافات، ناشی از تفاوت‌های مبنایی و روشی در تفسیر آیات است که در این پژوهش به‌طور مفصل مورد بررسی قرار گرفته است. https://www.pmkt.ir/article_232612.html در تفسیر آیه 24 سوره یوسف و به خصوص دو تعبیر «هم» و «برهان» در آن، نظرات و تفاسیر مختلفی وجود دارد که برخی از آنها با شأن و مقام نبوت نیست. مقاله حاضر به منظور دفاع از عصمت یوسف (ع) با رویکرد تطبیقی میان تفاسیر فریقین به تفسیر صحیح این دو تعبیر پرداخته و  با استدلالات عقلی و استفاده از داده‌های قرآنی تبیین نموده که «هم» یوسف (ع) به معنای هیجان غیراختیاری بوده که با دیدن برهان، وقوع آن ممتنع شده است. «برهان» نیز عصمتی است که به دلیل نبوت یوسف (ع) به او عطا شده و به واسطه آن به علمی دست یافته که مطلقا به معصیت تمایل پیدا نکند. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که بین قرآن و عهدین ناسازگاری دو وجود ندارد و در هر دو منبع بر پاکدامنی یوسف (ع) تأکید شده است، لکن برخی مطالب تلمودی حاوی مطالب نادرست و خلاف شأن انبیاء می‌باشند که منشأ اسرائیلیات در تفاسیر اسلامی هستند. این پژوهش به نقد و ردّ این روایات اسرائیلی می‌پردازد و تفسیر عصمت‌مدارنه  از آیه برای پیامبران را تقویت می‌کند. https://www.pmkt.ir/article_220928.html مقاله به بررسی و تحلیل تطبیقی ادله ی عقلانی شیخ صدوق و شیخ مفید در خصوص لزوم وجود امام معصوم به عنوان جانشین پیامبر در زمین می پردازد. با بررسی تطبیقی دیدگاه های مختلف در این موضوع به نتایج جدید می توان دست یافت. از نظر صدوق و مفید وجود جانشین در زمین امری ضروری، عقلانی و جعل شده از سوی خداوند است اما تفاوت هایی در ادلۀ عقلانی این دو متکلم مشهود است. صدوق با استفاده از اصول عقلانی مکتب خویش، بر این باور است که وجود امام معصوم برای حفظ و تداوم هدایت الهی و جلوگیری از انحرافات دینی ضروری است و خلافت را ودیعه نهاده شده از سوی خداوند مطرح می کند. او با استناد به آیات و بهره از ادلۀ عقلی به ضرورت وجود حجت الهی در هر زمان، به تبیین نقش امام معصوم در هدایت جامعه اسلامی می پردازد. در مقابل، مفید با بهره گیری از دلایل عقلی، به اثبات این امر می پردازد که امام معصوم به عنوان جانشین پیامبر، نقش حیاتی در حفظ شریعت و تبیین احکام الهی دارد و امام را به علت جانشین پیامبر بودن، دارای صفات نبی و امام معصوم پیش از خود معرفی می کند https://www.pmkt.ir/article_220848.html مطابق آیه هفتم سوره آل‌عمران آیات قرآن به دو گونه محکمات و متشابهات تقسیم می‌شود. آیات متشابهات به آیاتی گفته می‌شود که معنای روشن و صریحی ندارند و احتمال چند معنا در آنها می‌رود که خود به دو گروه متشابه اصلی و عَرَضی تقسیم می‌شوند. این آیات عموماً درباره رؤیت خداوند، علم الهی، آیات مربوط به صفات و افعال الهی، عصمت پیامبران، جبر و اختیار، هدایت و ضلالت، مفهوم ایمان، احباط و تکفیر، آیات موهم تجسیم و تشبیه، و مسائلی از این قبیل است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با مطالعه موردی چهار نمونه از این قبیل آیات نشان داده است که از آنجایی که این آیات بیشتر درباره موضوعات اعتقادی و کلامی هستند و ترجمه ظاهری آنها ممکن است زمینه انحراف فکری و عقیدتی را ایجاد کند، لذا مترجمان قرآن برای پرهیز از ایجاد انحراف میان مسلمانان در ترجمه آیات متشابه، باید به مبانی کلامی و اصول اعتقادی دین و مذهب توجه داشته باشند و در واقع مبانی کلامی را در ترجمه نمایان سازند.